كۆڵكه زێڕینه

كۆڵكه زێڕینه ی بیر و بروا

Tuesday, September 28, 2004

سيكؤلاريزم لة كوردستان




جةمال خوسرةوي

سيكؤلاريزم (secularism) بة چ مانايةكة و لة چ هةل و مةرجثكداية كة سةر هةصدةدا؟ ئايا لة راستيدا كوردستان كؤمةصگايةكي سيكؤلارة يان نا؟ بنةماكان و ئاسةواري سيكؤلاريزم چين؟ ئايا شةيتانثكة كة دةبث خؤماني لث بپارثزين؟ ئايا لة راستيدا دةتوانين له خؤماني بتارثنين؟

سيكؤلار وشةيةكي لاتينيية بة ماناي «ئثستاكة و هةنووكة» (present). زؤر مانايان بؤ ئةم وشةية لثك داوةتةوة. بؤ وثنة لة عةرةبيدا «عةلمانيةت» و «عيلمانيةت»يان پثشنيار كردووة. واتة سيكؤلاريزم ياني «بة دنيايي كردن» و «بة عيلمي كردن». باشتر ئةوةية بؤ روون كردنةوةيةكي پتر بة جثي كثشةيةكي زاراوةيي بچينة سةر باسي سةرچاوةي فةلسةفي و مثژوويي سةرهةصداني ئةم ئاص و گؤذة كؤمةصايةتي‌ـ‌ كولتووريية، تا باشتر بنةذةتةكاني ئةم وشةيةمان بؤ دةركةوث. چونكوو پةنگخواردن لة ناو گثژاوي ماناكاني سيكؤلاريزم لة ئاكامدا يةك مانا ـ‌جياوازي دين لة سياسةت‌ـ‌مان بؤ دةخاتةروو كه له راستيدا يةكثك لة ئاسةوارةكاني سيكؤلاريزمة نة بنةما و بنةذةتي سيكؤلاريزم، ديارة هةل و مةرجثكي تايبةتة كة بؤتة هؤي ئةوة كة ئةم ماناية (جياوازي دين لة سياسةت) بة سةر ديكةي ماناكاني سيكؤلاريزمدا زاص بثت و زةق بثتةوة!

بناغةي مثژوويي و فةلسةفي سيكؤلاريزم دةگةذثتةوة ئةو سةردةمةي كة چةندين سةرچاوة و «مةنبةعي» جؤراوجؤر بؤ زانست هاتة ئاراوة. بةر لةم دةورانة تةنيا سةرچاوة بؤ زانست و پرسيارةكاني مرؤض، دين بووة. دين بة تثبينيةكاني خؤي مثشكي مرؤضي داگرتبوو و دصي ئارام دةكردةوة. دوابةدواي هاتني كؤپرنيك و گاليلة و نيؤتؤن، گةصاصةي دنيايةكي نوث بؤ مرؤض دامةزرا. دنيايةك كة لةودا پرسيار لة «بؤچي» (Why)يةوة جثي خؤي‌دا بة پرسيار لة «چؤنيةتي» (How). ئيتر ئةمة كة چةرخ و خولي زةوي بة دةست كثية و كاري كثية كةوتة پةرواثز و حاشيةوة. جيا لةوة، ئةم دنيا نوثية لة هةنبانةي خؤيدا وشةگةلثكي نوثي خستة دةرةوة و بة جثي باس لة «زات» و «ماهيةتي» شتةكان باسي لة «قورسايي‌ـ وةزن» و «بارستايي‌ـ حةجم» و «خثرايي‌ـ سورعةت» و «كرژي‌ـ شتاب» دةكرد. ديارة ئةوةش ماصئاوايةك بوو لة پارادايمي ئةرةستوويي كه تةنانةت نةيتوانيبوو «پثچ و مؤرة»يةكيش دروست بكا. ئةم پارادايمة نوثية پارادايمي عيلمي تةجرةبي بوو كة لةودا نيؤتؤن، ديكارت و ماخ و لاپلاس بناغةي بيرثكي نوثيان بؤ مرؤض دانابوو ئةويش ئةوة بوو كة ئةگةر لة شتثك زانستي تةجرةبيمان نةبث ئةم زانستة بة كةصك نييية. هةر بؤية وازي لة «دةرةوةي سروشت» هثنا و بؤ پتر زاص بوون بة سةر سروشتدا سةرنجي خؤي بؤ ناو سروشت راكثشا. ئيتر عيلمي تةجرةبي (زانستي تةجرةبي) بوو بة نةبزي جيهاني نوث، وةكارهثناني عيلم و ميتؤدي عيلمي، بة هؤي ئةوة كة جوابي دابؤوة و بؤ مرؤض كةصكي هةبوو و چاكتر بة سةر سروشتدا زاصي كردبوو، تثبينيية مةزهةبيةكاني دنياي كؤني لاواز كرد و وةلاي نا.

لة سةردةمي دواي رؤنثسانسةوة، گاليلة گوتبووي «دين بة ئثمة دةصث چؤن بةرةو ئاسمان «بةهةشت» بچين بةصام ناصث ئاسمان چؤن دةسوذث» ئيتر لة دص و مثشكي مرؤضدا، سروشت وةك شتثكي سةربةخؤ هاتة بةر چاو. شتثك كة پثويست نةبو لة دةرةوةي خؤي هثزثك رايگرث و كاروباري رثكبخا. پرسيار لة «سةرةتا» و «داهات» (مةعاد) جثي بة پرسيار لة «چؤنيةتي كار و باري سروشت»دا. ئةم كثشةيةي نثوان عيلم و دين كة لة سةدةي نؤزدةدا بة و پةذي توند و تيژي گةيشت لة سةدةي بيستةمدا بة ئاسايي جثي خؤي‌دا بةوة كة نة عليم و نة دين هيچيان ناتوانن ئيددعاي ئةوة بكةن كة تةواوي حةوزة مةعريفييةكانيان داگرتوة و هيچ پرسيارثك بث وةصام ناهثصنةوة.

ئةم كثشةية لة ئاكامدا چاوةذوانيي مرؤضي لة هةر كاميان سنووردار و مةحدوود كردةوة. دامةزراوة و نيهادة دينيةكان كة چةند سةدة بوو دةيانگوت دةتوانن وةصامي هةر پرسيارثك بدةنةوة، بة هاتنة ئاراي عيلم، زؤرثك لة وةصامةكانيان چووه ژثر پرسيار، هةر بؤية مرؤض كةم كةم لة وةصامةكاني نيهادة دينيةكان وة شك كةوتن و چاوةذوانييان لة دين كةم كردةوة.

عةقصي مرؤض بة دابذان لة تثبينيية ئاينييةكان و چاوبذينة «سروشت» نة لة «دةرةوةي سروشت»، بووبة داوةر و لثكؤصثنةري رووداوةكاني ناو سروشت. عةقصي مرؤض بة بذيني رشتة و پثوةندي نثوان «سةرةتا» و «داهات»، كةوتة ناو دنيايةكي واقيعي و سةربةخؤ كة پثويستي بة دةرةوةي خؤي نةبوو.

بة هاتنة ئاراي عيلم و زانستي تةجرةبي، عةقص هةم راضة و تثبينية ئاينيةكاني لة سروشت وةلانا هةم بووبة مةحةك بؤ چاكة و خراپة. بة واتايةكي‌تر، عةقص بة دابذان لة نيهادة دينييةكان، چاكة و خراپةي نيشان دةدا. ئيتر پثويست نةبوو دين پثي بصث چي باشة و چي خراپ.

«وةلاناني تثبينية ئايينيةكان بؤ روداوةكاني سروشت» و «پةنا بردن بؤ عةقص بؤ ناسيني چاكة و خراپة» بنةما و بنةذةتي سيكؤلاريزميان دامةزراند و بوونة هؤي ئاص و گؤذثكي كولتووري ـ كؤمةصايةتي.

ديارة جياوازي نثوان دين و سياسةتيش بةرهةمي ئةم دو بنةمايةن، نة كاكصي. واتة سيكؤلاريزم نة دژ به دين بةصكو كورت كردنةوةي دةستي نيهادة ئايينييةكانة. بة داناني دين لة جثي دروستي خؤي، چاوةذواني لة دين مةحدود دةكاتةوة و ناهثصث نيهادة ئايينيةكان پث لة بةذةي خؤيان زؤرتر راكثشن.

لةو رؤژةوةي كة لة كوردستانيش، سةرچاوة جؤراوجؤرة مةعريفيةكان هاتنة ئاراوة، سيكؤلاريزم به‌وردي و بة ئةسپايي جثي خؤي لة كؤمةصگاي كورددا كردةوة.

لة خوارةوة ئاماژة دةدةينة سةر چةند هثزثك كة سيكؤلاريزميان وةها پتة و كردوةوة كة تةنانةت ئةوانةي كة دژ بة سيكؤلاريزمن، چ بزانن چ نةزانن هةر سيكؤلارن:

1ـ عيلم و تكنؤلؤژي:

ئةم دوانة بث وصاتن و هةر له‌دايك دةبن مناصي هةموانن و بث سنوورن. هةر بؤية لة هةمو كةلثن و قوژبني ژياني كورديشدا جثي خؤيان كردؤتةوة. ديارة راستةوخؤ يان ناذاستةوخؤ، ئاص و گؤذثكي دةرووني و رةواني دثننة ئاراوة و لة سةر بير و مثشكي مرؤض كاريگةر دةبن. سةر بة هةر كوثدا بكةن مةبةست و بةرنامةي ژيان دةگؤذن.

مرؤضي ئةم سةردةمة له عيلم و تكنؤلؤژي كةصك وةردةگرث چونكوو مرؤضي ئةو سةردةمة ياني «ئارةزوي دةسةصاتي پتر بة سةر سروشت»دا و عيلم و تكنؤلؤژي ياني دو كةرةسةي «دةسةصاتهثنةر».

ئةگةر سةردةمثك لة كوردستان خةصكي بؤ‌ باران و عيلاجي نةخؤشي و دووربوون لة بةصا، پةنايان بؤ شثخ و دؤعاي شثخ و نيهادة ئايينيةكان دةهثنا، ئةمذؤ پةنا بؤ عيلم و دوكتؤر و عةقص دثنن.

ئةگةر لة رابردوودا بؤ باشتر بووني حاص و باصي خؤيان دةچوونة مةكتةبخانة و دةست بة داوثني مةلا دةبون ئةمذؤ دةچنة مةدرةسة و زانستگا و پةنا بؤ عيلم دةبةن. بة واتايةكي‌تر، زؤرثك لة كار و بارةكاني ئثمة كة لة سةردةمي رابردوودا بة دةست نيهادة ئايينيةكان بوو، ئةمذؤ بة نيهاد و دامةزراوة غةيرة ئاينييةكان ئةسپاردراون: تةصاق بة دادگا و عيلم بة زانستگا و .... هةم تثبينيةكانمان لة ئايين و جادو دابذاوة هةم چاوةذوانيمان لة نيهادة ئايينيةكان بؤ چاكة و خراپة. ئةوةش ياني سيكؤلاريزم، نيزافةت دةكةين چونكوو پثمان باشة نة چونكوو دين دةصث. سةري خزم و كةس دةدةين چونكوو وا باشة نةك چونكوو مةلاكان دةصثن. چاك نةبووينةوة لة نةخؤشي چونكوو نةچوينة لاي دوكتؤر نةك چونكوو نوشتةي شثخمان وةكار نةهثنا!

2ـ بة راي من دووهةمين هثزثك كة ناذاستةوخؤ بة رةوتي سيكؤلاريزم خثرايي و شتابثكي زؤرتري داوة، وةهابيةتة كة لة ناو ئايين‌دا سةري هةصداوة. زؤرثك لة ئاكاري كؤمةصايةتي مرؤض جؤرثكة كة سةر لة زؤر شت دةردثنث كة ويستي مرؤض نةبووة و نةخوازراوة. وةهابيةت يةكث لةم ئاكار و باوةذانةية كة ناذاستةوخؤ سيكؤلاريزمي هان داوة.

هةموو دةزانين كة ناوةذؤكي سكولاريزم، «ئوستوورةسذينةوة» و «ئةفسوون‌سذينةوة»‌ بووة، وةهابيةت ـ‌بة پثچةوانةي تةسةووف كة پذ لة رةمز و راز بوو لة دنيا تؤرابوو، رةمز و راز و نوشتة و دؤعاي شثخي بة تةواوي وةلانا و دةستي هةموو واسيتةكاني نثوان مرؤض و خوداي كورت كرد و تاكة خودايي به جثي خودايانثك وةك شثخ و بارةگا دانا و بة كورتي دةستي هةموو ئؤتؤريتة و ئوستووريةكي لة دين كورت كردةوة.

ئةم باوةذة ئاينيية بة پثداگري لة سةر ئةوةكة «پثغةمبةري ئيسلام (د.خ) گوتوويةتي من لة كاري دين شارةزام و ئثوة لة كاري دنيا» يان «نثوان راي و نةزةري پثغةمبةر (د.خ) و وةحي جياوازي هةية» يان‌ «زؤر جار بووة كة نةزةري پثغةمبةر لة بارةي كاري وةرزثري نادروست دةرهاتووة» رثگاي خوش كردوة بؤوة كة لة نثوان كاري دين و كاري دنيا جياوازيةك هةية و كار و حةوزةي ناموقةددةس، كاري عةقص و زانستي به شةريية، ئةم باوةذة ناذاستةوخؤ، بة لة بةين بردني جيهاني ئوستوورةيي ـ‌كة لةودا چارةنووسي خودا و مرؤض بة يةكةوة گرثيان خواردوة‌ـ جيهاني له دةست خودايان دةرهثنا و خستية ناو دةستي عةقصي بة شةري.

3ـ هةرچي تثبينية ئايينيةكان زؤرتر دةچوونة ژثرپرسيار، سيكؤلاريزم بةهثزتر دةبوو. كاتثك چاو لة دين و نيهادة ئايينيةكان لة رابردووي كوردستان دةكةين، دةبينين كة زؤر بة يةقين پثداگربون لة سه‌ر دروستيي بؤچوونةكانيان. بة واتايةكي‌تر، دين لة رابردوودا وةصامي زؤر پرسياري داوةتةوة كة لة راستيدا ئةم پرسيارانة و وةصام دانةوانة كاري عيلم بووة نة دين. چاوةذواني زؤر شتيان لة دين هةبوة وةك شةفا و عيلاجي نةخؤشين و باريني باران و ... شتانثك كة هةرچي بةرة و دةوري نوث هاتوين چاتر بؤمان روون بؤتةوة كة وةصام دانةوة بةو پرسيارانة نة كاري دين بةصكو كاري عيلمة. بة شكستي دين لةم پرسيارانةداية كة سيكؤلاريزم بةهثزتر بووة. لثرةداية كة هثزي كؤمةصايةتي دين كةم دةبثتةوة چونكوو حةوزةي مةعريفي دين، ناتوانث وةصامي پرسيارة عيلمييةكان بداتةوة. هةر بؤية لة وةصامدانةوةدا كةمي هثناوة و هثزي كؤمةصايةتي كةم بؤتةوة و جثي خوش كردوة بؤ سيكؤلاريزم.

4ـ هةرچي كورد زياتر هةستي بةوة كردبث كة ئايين و مةزهةب بؤتة هؤيةك بؤ ئةوةي جياواز بثتةوة و زؤصمي لث بكرث، سيكؤلاريزم زؤرتر بؤتة ئامانج و ئاواتيان. ئةو وصاتانةي كةمينة جؤراوجؤرةكاني بة خؤيةوة ديوة هةستيان بةوة كردوة كة بة پثداگري لة سه‌ر سيكؤلاريزم و عةقصي جةمعيية كة دةتوانن بة مافةكانيان بگةن.

هةموو، چ بزانين چ نةزانين، لة ناو ئةم بازنةيةدا دةژين: بازنةي سيكؤلاريزم. سيكؤلاريزم نة دژ بة دين بةصكو دژ بة «پث لة بةذةي خؤ زياتر راكثشاني» دآمةزراوة و نثهادة ئايينيةكانة. سيكؤلاريزم ياني داناني دين لة جثي دروستي خؤيدا. ياني بث سنوور نةبووني دين، ياني لة دين ماية دانةنان بؤ سياسةت و عيلم و ... ئثستا كة كثشةي سةدةي 19 ـ‌كثشةي عيلم و دين‌ـ كثشةيةكي بث‌مانا و بث‌كةصكة باشتر واية سنوورةكاني چاوةذوانيمان لة دين و لة عيلم روون كةينةوة و هةر حةوزةيةكي مةعريفي لة جثي دروستي خؤي دابنثين و لة تثكةصاوكردني ئةوان خؤمان بپارثزين و بة جثي شين‌گثذي لة سةر «كةم و كؤذيةكاني سيكؤلاريزم» هةوص دةين بؤ‌ژياني مرؤض و مةرگ و سةرلثشواوي و رةنج مانايةكي نوث دانثين و كاري دنيامان بة عةقصي جةمعي بسپثرين.
* ماستةري كؤمةصناسي


Drejai Wtar Link

Saturday, September 25, 2004


كۆڵكه زێڕینه ی بیر و بروا


Drejai Wtar

تعمقاتی بر تئوری و عمل دمکراسی






تعمقاتی بر تئوری و عمل دمکراسی

"جامعه قابل قبول دمکرات جامعه ايست که حکومتش بر اساس "رای مردم" انتخاب شده باشد". اين قاعده کلی می تواند حتی اگر مورد توافق همگان هم باشد مورد نقد قرار گيرد. در مرحله نخست اين شکل از دمکراسی بر کنترل و حکومت بر انسانها تاکيد دارد. از سوی ديگر تجربه تاريخ تاکنونی ثابت نموده است حتی خشن ترين حکومت ها هم که هيچگونه قرابتی با دمکراسی نداشته اند در بسياری از مواقع با توافق همين مردم تحت حکومت بر مسند قدرت نشسته اند

نوام چامسکی - برگردان ناهيد جعفرپور



سه شنبه ٣١ شهريور ١٣٨٣ – ٢١ سپتامبر ٢٠٠۴


"جامعه قابل قبول دمکرات جامعه ايست که حکومتش بر اساس "رای مردم" انتخاب شده باشد". اين قاعده کلی می تواند حتی اگر مورد توافق همگان هم باشد مورد نقد قرار گيرد. در مرحله نخست اين شکل از دمکراسی بر کنترل و حکومت بر انسانها تاکيد دارد. از سوی ديگر تجربه تاريخ تاکنونی ثابت نموده است حتی خشن ترين حکومت ها هم که هيچگونه قرابتی با دمکراسی نداشته اند در بسياری از مواقع با توافق همين مردم تحت حکومت بر مسند قدرت نشسته اند (حتی اگر هم آراء محدود بوده باشد) و در بسياری از موارد هم اين حکومت ها هيچگونه لزومی نداشته اند که به خشونت متوسل شوند. پس اين قاعده کلی بيانگر مناسبات واقعی دمکراسی در يک جامعه نخواهد بود. طرفداران دمکراسی آزاديخواهانه با اين مشکل چگونه برخورد نموده اند؟ هدف من در اين مقاله بررسی اين نظرها است.

ملت ها از زمانهای قديم تا کنون (هر چند با موفقيت های متفاوت) همواره برای دخالت در سرنوشت خويش مبارزه کرده و می نمايند. همزمان برای دفاع از مبارزه برگزيدگان بر عليه دمکراسی هم، برج و باروی فکری گسترده ای بنا گشته است. اگر ما بخواهيم گذشته را درک کنيم و در آينده نقشی سازنده داشته باشيم، بجای آنکه تنها نظاره گر آنچه در عمل رخ خواهد داد باشيم، بايد به بررسی تئوری های پشت اين اعمال بپردازيم.

تاريخ دمکراسی با نام داويد هومه در 250 سال پيش برای اولين بار ورق خورد.برای هومه همواره اين مسئله حيرت انگيز بود که "چه آسان اکثريتی از مردم به اقليتی از برگزيدگان اجازه حکمرانی و حق تصميم گيری بر زندگيشان را می سپارند". برای او اين گفته که "مردم هميشه قدرتمندتر هستند و روزی که آگاه شوند بلند خواهند شد و حکومت گران را سرنگون خواهند نمود" تعجب آور بود. وی از اين گفته ها چنين نتيجه گيری نمود که: "از اين لحاظ هر حکومتی برای حفظ قدرتش بايد افکار و عقايد ملتش را تحت کنترل قرار دهد و تجربه نشان داده است که اين قاعده کلی برای تمامی حکومت ها اعم از بدترين و نظامی ترين تا مردمی ترين حکومت ها صدق می نمايد". اما هومه در تحقيقات خود به يک مسئله توجه ننمود و آنهم نقش خشونت عريان بود. با بيان بهتر، نظريه هومه را ميتوان چنين جمع بندی نمود که: "هر حکومتی هرچند آزادتر و مردمی تر هم باشد برای حفظ مناسبات حکومت خويش به کنترل قوی تر افکار ملت تحت حکومتش نياز خواهد داشت. اين قاعده که اصولا مردم می بايد از حکومت حرف شنوی داشته باشند چه از جانب چپ ها و چه از جانب راست ها بعنوان امری طبيعی مورد تائيد قرار داشت. در واقع ملت تنها می بايست توافق خويش را با حکومت نشان دهد و نه بيشتر و يا آنطوری که بسياری از صاحب نظران عصر ما فورموله می نمايند: "مردم می بايست تماشاگر باشند و نه دخالت گر". البته بجز يک استثنا: مردم از ميان صاحبان قدرت و برگزيدگان متفاوت حق انتخاب يکی را خواهند داشت. در واقع اين استثنا هم تنها در صحنه سياست عمل می نمايد. در صحنه اقتصاد يعنی فضائی که راه يک اجتماع از آنجا آغاز می گردد، ملت از دخالتگری محروم می گردد و دقيقا در اين بخش است که بطور کلی تئوری های دمکراسی موجود نه تنها راه حلی نشان نمی دهند بلکه مهر سکوت بر لب می زنند.



"هموطنانی چون ما، که می دانند فقر با ما چه ميکند"

همواره در تاريخ، ما شاهد شکل گيری خيزش های توده ای متفاوتی برعليه يک چنين نظراتی بوده ايم که اين خيزشها در قرن 17 ميلادی با اولين مبارزات دمکراتيک مدرن در انگلستان روند ويژی ای بخود گرفت. از اختلافات آن سالها غالبا بعنوان جنگ ميان شاه و مجلس نام برده می شود. اما در واقعيت بسياری از کسانی که در اين مبارزات سهيم بودند مخالف احزاب مختلفی که در پارلمان برای قدرت خود زورآزمائی می نمودند بوده و نمی خواستند هيچکدام اين احزاب قدرت سياسی را بدست آورد. بيشتر آنان در اعلاميه هايشان خواهان قدرت سياسی توسط "توده مردم" بوده و می نوشتند: ""هموطنانی چون ما، که می دانند فقر با ما چه می کند" بايد بجای "پهلوانان و اربابان آزاد" که هيچ از درد و رنج انسانها نمی دانند و "کسانی که ما را فقط استثمار می کنند" بنشينند. يک چنين نظراتی در آن زمان باعث پيدايش"مردانی با صلاحيت" شد که ما امروزه از آنان بعنوان "متفکرين مسئوليت پذير" نام می بريم. اين مردان با صلاحيت می خواستند حقوق از دست رفته "توده مردم" راباز ستانند. اما هميشه در محدوديت ها و معيار های معين خود مواظب بودند که مبادا تحت عنوان "توده ملت" عوام الناس و يا بهتر بگويم توده مردم بی دانش و مغشوش فهميده شود. فرانسيس هوتشسون يکی از هم عصران مشهور هومه و پيرو فلسفه اخلاقي، برای اينکه اين "مردان با صلاحيت" بتوانند ايده "توافق ملت (رای مردم)" را در عمل پياده نمايند راه حلی ارائه می دهد که بر مبنای آن دولت بايد در ابتدا قانونی را وضع نمايد که اولا منطق "رای ملت" را خدشه دار ننمايد و ثانيا اگر هرچيزی بنام ملت خفه شده و محکوم شده انجام پذيرفت بعدا در زمانی ديگر آن ملت از صميم قلب با آن موافقت نمايند. اين منطق دو لبه اعلام شده را بعدا فرانکلين هنری گيدينگ جامعه شناس آمريکای شمالی بعنوان "موافقت استنادی" نام نهاد. در حاليکه هوتشسن در باره کنترل عوام الناس کشور خود می انديشيد، گيدينگ به اين فکر می کرد که چگونه نظراتش را در خارج ار مرزهای کشورش اشاعه دهد. نوشته های او را فيليپينی ها که آنزمان تازه توسط ارتش آمريکا آزاد شده بودند، دست به دست می گرداندند. حتی اگر در اين ميان هم "چند صد هزار روح" از اين دنيای پررنج آزاد شده بودند، در روزنامه ها چنين نوشته شده بود: "قتل عام بوميان طبق الگوی انگليسي" اين موجودات ديوانه شده (آنها مقاومت نموده بودند) را در هر حال به جائی کشانده که " اسلحه های ما را قبول کنند": بعدها آنها همچنين خواهند فهميد که ما می خواستيم برای آنها آزادی و خوشبختی رابه ارمغان بياوريم". وقتی گيدينگ اين گفته روزنامه ها را با بيانی زيبا بعنوان قاعده کلی "توافق زيردستان" آذين می نمايد، در ظاهر بنظر کمی متمدنانه تر شنيده ميشود: "و زمانيکه بعد از سالها (پيروز شدگان) اقرار کنند که آنان آکسيون های اعتراضی را با کمال علاقه انجام داده اند، بعد دليلی وجود خواهد داشت که بگوئيم "در اينجا قدرت با توافق حکومت شوندگان (رای مردم) بدست آمده است" – اين مسئله را درست می توان با مادری مقايسه نمود که فرزندش را از دويدن در يک خيابان پر ترافيک منع می نمايد". اينکه نظريه "توافق حکومت شوندگان" در واقعيت چه معنائی دارد، اينجا خود را نشان می دهد. خلق بايد از حاکمانش اطاعت کند و تنها " توافق استنادی" وی کافی است. يک حکومت استبدادی ميتواند ابزار قدرت خشونت باری را در داخل و خارج از مرز های کشورش بکار گيرد. هر جائی که برای خشونت ها مرزهائی کشيده شده اند، "توافق حکومت شوندگان" ابزار کمکی است که اکثرا موثر واقع ميشوند.

"مجموعه بزرگ "صنعت – پ ار" از ابتدا تا آغاز قرن حاضر به رهبران اقتصادی، ياری نمود تا آنان هدف "کنترل افکار مردم" را بخوبی پيش برند. آنها همواره "از خطر قدرت سياسی که مردم در نتيجه مبارزاتشان بدست خواهند آورد" هم مسلک های خود را بر حذر نموده و تاکيد می نمودند که پيروزی ضروريست که در آن "جنگی دائمی برای جلب انسانها" انجام پذيرد و به اين خاطر آنها ميبايست هر شهروندی را با برنامه های سرمايه داری آشنا سازند تا بدينوسيله شهروندان بتوانند بدون کوچکترين اشتباهی به ساز آنان برقصند.در واقع هم آنان با به اجرا درآوردن اين خواست نام خويش را درمرکز تاريخ مدرت به ثبت رسانيدند.

ادامه دارد...
تعمقاتی بر تئوری و عمل دمکراسی

قسمت دوم
نوام چامسکی - برگردان ناهيد جعفرپور



دوشنبه ۶ مهر ١٣٨٣ – ٢۷ سپتامبر ٢٠٠۴

سال ها بعد از هومه و هوچستون طرز تفکری که در انگليس رشد نموده بود در مبارزات و ورش های مستعمره های آمريکای لاتين خود را نشان داد. اين طرز تفکر "مردان با صلاحيت و با کيفيت" دقيقا با بيان همين واژه که از سوی بنيان گذاران اوليه اين نظر مطرح گشته بود به وارثان اين ايده به ارث رسيد. يکی از صاحب نظران اين نظريه چنين می گويد: "اگر من از عموم حرف ميزنم تنها منظورم بخشی است که از شعور عقلی برگزيده ای برخوردار است. کسی که از شعور معرفتی پائينی برخوردار است قدرت تشخيص اينکه دولت بايد چگونه کار کند را نداشته و بنابر اين قادر نخواهد بود امر دولت داری را انجام دهد". آلکساندر هاميلتون از ملت بعنوان "حيوانی قدرتمند" نام می برد که بايد اهلی اش نمود. اگر دهقانان در مبارزات استقلال طلبانه شان سرکش می شدند، ميبايست ضرورتا به آنان حتی با خشونت، فهمانده شود که آنان در بيانيه های خود از ايدآل های انقلابی مدون رونويسی نکنند. نمايندگان ملت (منظور دهقانان) نبايستی از ميان همسانان معمولی کشاورز باشند که خود زجر کشيده اند. بلکه منظور تاجران، زمين داران، وکلا و ديگر برگزيدگانی که "مسئوليت پذير" بوده و به آنان ميشود برای دفاع از برگزيدگان تکيه نمود، می باشند.

• "هر کسی که مالک زمين است ميبايست حکومت کند"
برنامه برگزيده جان جي، مدير کل "کنگره قاره ای" و اولين مالک اداره کل قضات، به روشنی بيان می کند که: "کسانی که مالک زمين ها هستند بايد رهبری را بعهده داشته باشند (منظور دولت است)". حال سئوال ميشود چه کسی صاحب زمين است؟ جواب اين سئوال را کنسرن های خصوصی (نبست) که ساختار های نهادينه ای برای محافظت از منافع خويش ايجاد نموده اند را چنين می دهند: "اين اصولا ناکافی است که ما نقش افکار عمومی را در سطح "تماشاچي" محدود سازيم".
برای هر کسی که می خواهد جهان امروز و فردا را درک کند، ايالات متحده آمريکا بهترين مثال و نمونه می باشد. از يک سو برای موقعيت ابر قدرتی اش و از سوی ديگر بخاطر نهاد های دمکراتيک با ثباتش.
توماس پاينه در سال 1776 آمريکا را چنين تعريف می کند: "اگر بخواهی خوشبخت باشی آنطور که ميخواهی بايد مانند يک صفحه نانوشته بماني".
در آمريکا بوميان به طور گسترده از بين برده شدند و بخشی هم که هنوز زنده اند را می توان در اروپا جستجو نمود. ساختار های ماقبل سرمايه داری که در نهادهای مختلف، مناسبات اجتماعی و کمک های اجتماعی را توضيح می دادند از بين رفته اند. نظم سياسی اجتماعی ميتوانست آگاهانه بيش از آنچيزی که وجود دارد به وجود آيد. ولی از آنجا که تاريخ اجازه آزمايشات علمی را نمی دهد لذا ايالات متحده آمريکا بيانگر يک حالت نسبتا مطلوب از دمکراسی دولت سرمايه داری است.
جمز مديسون که سياستمداری متفکر بود طراح نظريه فوق می باشد. در مباحثات طرح قانون اساسی او چنين اخطار می نمايد: "اگر در انگلستان حق رای عمومی داده شود، آنزمان حقوق بنيانی مالکيت به خطر خواهد افتاد. زيرا که در آن صورت دهقانان "قانون زراعي" را آنطور انتخاب خواهند نمود که خود می خواهند و در نتيجه زمين های زراعی بين دهقانان بی زمين تقسيم می گردد". از يک چنين نابرابری بطور طبيعی ميبايست توسط بندهای مشخصی در قانون اساسی جلوگيری گردد.
"از حقوق کسانی که هميشه صاحبان زمين بوده اند ميبايست محافظت گردد". اينکه منظور ماديسون از حقوق مالکيت چيست را ميتوان از گفته هايش چنين استنباط نمود که وی اعتقاد داشت دولت مسئول تنظيم اين گونه مسائل است. به اين صورت که دولت وظيفه دارد "اقليت دارا را در مقابل اکثريت ندار محافظت نمايد". اين گفته ماديسون تا به امروز هم هنوز اعتقاد بنيانی دمکرات های جهان است.
نظر "حقوق اقليت" که ماديسون طرح نمود در افکار عمومی بصورتی کلی مطرح گرديد. در حاليکه او بطور واضح در باره اقليتی خاص صحبت نموده است: اقليتی که دارا (ثروتمند) است. اقليتی که اکثريت بايد از منافعش دفاع کند. اقليتی که حتی امروز هم تئوری های سياسی زمان ما از آن و خواسته هايش پشتيبانی می نمايند. اقليتی که: "تحت يک حکومت آزاد و برابر از افراد و حقوق مالکيت آن افراد بطور موثر پشتيبانی می گردد و مورد حفاظت قرار می گيرند". بله همچنين در اينجا ما بايد دقيقا ملاحظه کنيم که نه تنها خود مالکيت شخصی، حقوقی دارد بلکه انسانهائی هم که آن مالکيت به آنان تعلق دارد از حقوقی ديگر بر اين مالکيت برخوردارند. امکان دارد که من حق داشتن يک ماشين را دارم اما ماشين من بخودی خود از حقوقی برخوردار نيست. بعلاوه آيا حق بر مالکيت شخصی از ساير حقوق ديگر استثناست؟ مثلا از حقوق مشخص يک شخصی که همان حقوق را از شخص ديگر سلب می کند؟ اگر ماشين من در مالکيت من است پس نمی تواند ماشين شما باشد به همين منوال در يک جامعه آزاد و برابر، حقوق من از آزادی بيان، نبايد حقوق برابر شما را خدشه دار کند و يا تحت تاثير قرار دهد.
ماديسون منشوری را بنا نمود که از يک سو حقوق افراد را ضمانت می کند و از سوی ديگر و از همه مهمتر از حقوق طبقه خاصی يعنی حقوق مالکان دفاع می نمايد.
احتمالا ماديسون از اين واهمه داشت که در يک جامعه دمکرات به مرور زمان اين ايده در نزد مردم رشد نمايد که "مردم از سايه های رندگی گذر کنند و بطوری مخفيانه بدنبال تقسيم عادلانه تر آنچه را که اجازه رهبريش را بديگران داده اند روانه شوند" و در بسياری از مواقع همين هم شد. به همين دليل وی برگزيدگان را "از آينده ای خطرناک" می ترساند و بيان می کند که "اگر در نتيجه حق رای عمومی کسانی که مالکيتی ندارند قدرت بر مالکيت را بدست آورند" چه خواهد شد؟
و همچنين وی اشاره می کند که: "کسی که مالکيتی ندارد و نمی تواند اميد به داشتن مالکيتی داشته باشد، هرگز از صميم قلب خواهان تکامل حقوق مالکيت نخواهد بود". از اين جهت برای وی حل اين قضيه در اين نهفته بود که قدرت سياسی را برای کسانی در نظر گرفت که "از فرزندان مالکان ملی بوده و از آن منافع دفاع می نمودند (ملی گراهای ثروتمند)". البته برای او اين افراد هم ميبايست مشخصات خاصی داشته باشند به اين صورت که شخصيت های توانائی باشند که مردم به آنان اعتماد نمايند.

• مشکلات چه بود؟
در خارج از کشور اين "روح برابر سازی" عمده ميشود. مباحثات آنزمانی ميتواند به ما درباره "تئوری دمکراسی واقعی موجود" خيلی چيزها ياد بدهد. بطور مثال برزيل را مورد مطالعه قرار می دهيم . رئيس جمهور آيزنهاور در سال 1960 ديداری از اين کشور نمود. وی به برزيلی ها قول داده بود که :"از سيستم اجتماعی سرمايه گذاری آزاد ما همه نفع خواهند برد بی تفاوت از اينکه سرمايه دار هستند يا کارگر. در اين آزادی تحت سيستم دمکراتيک يک کارگر ميتواند خوشی های زندگی را بطوری واضح بچشد". سپس وی برای اينکه برزيلی ها را تحت تسلط ما در آورد سفيرانی را به آنجا فرستاد که چيزهای انقلابی مثل سيستم آزاد آموزش برای همه، برابری همه در مقابل قانون، بگونه ای خاص مخلوط نمودن طبقات در يکديگر (کم کردن فاصله طبقاتی)، دولتی دمکراتيک با مسئوليت، آزادی رقابت در تجارت و بالاخره بالا بردن سطح زندگی عموم را در آنجا برقرار سازند که اين باعث گرديد که در آمريکای لاتين نظم جديد بر نظم قديمی پيشی گيرد.
اما برزيلی ها در بخش های شمالی کشور با سردی با اين پيام جديد خوشحال کننده برخورد نمودند. جان فورستر دولس وزير خارجه در برابر شورای امنيت سازمان ملل ابراز نمود که "برگزيدگان آمريکای لاتين درست مثل "بچه ها" در باره اين مسئله برخورد می نمايند. آنها برای خودگردانی دولتشان توانائی ندارند". آيزنهاور و دولس با نگرانی به توانائی کمونيست ها اشاره نموده و می گويند که "از همه بدتر اينکه ايالات متحده آمريکا در تاثيرگذاری بر افکار و احساسات مردم نااميدانه از شوروی عقب مانده است".سپس آنها اشاره می کنند که "کمونيست ها جنبش های عمومی را گسترش می دهند. توانائی که ما از آن بهره ای نداريم و به آن دست نيافته ايم. آنها می خواهند از طريق بيچارگان همواره تنها متمولان را از ثروت تهی کنند".
گفته های بالا را چنين می توان بيان نمود که ما با سختی نظرياتمان را به انسانها منتقل می کنيم که قبول کنند ثروتمندان بايد بی چيزان و نداران را از هستی تهی نمايند و اين بزرگترين مشکل سرمايه داری است. جواب کندی به اين سئوال و اين مشکل چنين بود که بايد تغيير نقش در ارتش آمريکای لاتين به وجود آيد به اين صورت که بجای اينکه ارتش وظيفه دفاع خارجی را داشته باشد می بايد نقش برقراری امنيت داخلی را به عهده گيرد. نتيجه اين تئوری به حکومت نظامی در برزيل و مشکلات تکامل يافته بعدی در اين کشور ختم شد.در واشنگتن ارتش برزيل را بنام "جزيره عقلائي" نام نهادند و به اين خاطر هم لينکلن گوردون سفير کندی در ريو، از حکومت نظامی در اين کشور با نام "قيام دمکراتيک و پيروزی ئی تعيين کننده برای آزادی در اواسط قرن بيستم ميلادي، استقبال نمود".
از آنجا که گوردون پيش از شغل وزارتش در دانشگاه هاروارد علم اقتصاد را تدريس نموده بود توجه ها را به اين مسئله جلب می نمود که "اين پيروزی شرايط را برای سرمايه گذاری مهيا و آماده خواهد ساخت". اين مسئله هم خود دليل ديگری برای اثبات تفاهم راست روانه از واژه "آزادی" و "دمکراسی" است.
ادامه دارد



تعمقاتی بر تئوری و عمل دمکراسی

بخش سوم
نوام چامسکی - برگردان ناهيد جعفرپور



دوشنبه ١٣ مهر ١٣٨٣ – ۴ اکتبر ٢٠٠۴

دوسال بعد روبرت مک نامارا وزير دفاع آمريکا به همکارانش خبر داد که "آمريکا با موضع گيريش در مقابل ارتش آمريکای لاتين به اهداف کامل خويش در باره اين منطقه دست يافته است و امنيت داخلی و نقش رهبری نظامی آمريکا تثبيت گرديده است".

بنابراين در نتيجه کمکها و برنامه های آموزشی وضع شده از سوی دولت کندي، ارتش آمريکای لاتين کاملا در نقش جديد خود کنترل اوضاع را در دست گرفت. در اين رابطه ميتوان برای مثال از آن به بعد نقش ارتش را در "سرنگونی هر دولتی که به چشم آنان خطری برای امنيت ملی بود" ديد. بعلاوه "روشنفکران جامعه فرهنگی آمريکای لاتين" و روشنفکران دولت کندی هم يک چنين عمليات نظامی را برای حفظ امنيت داخلی اين منطقه ضروری می دانستند. در واقع هم اجرای اين برنامه ها اهداف زير را دنبال می نمود: از يک سو از آن به بعد مبارزه برای گرفتن قدرت سياسی از سوی انقلابيون و جريانات سياسی موجود در اين جامعه و کلا مبارزات طبقاتی در آمريکای لاتين در جهت اهداف آمريکا کنترل شد و از سوی ديگر اهداف تجارت و سرمايه گذاری های خصوصی ايالات متحده آمريکا و بنيان های اقتصاديش و همچنين علائق سياسی آمريکا در آمريکای لاتين تامين گشت.

در اينجا هدف من روشن کردن سياست ليبرالی کندی بطور واقعی برای کسانی است که خارج از اين ماجرا ها قرار داشتند. مسلما در سطح افکار عمومی اين ماجرا طور ديگری تعبير شد. در واقع هم در آن زمان از کلمه "دمکراسی" به همان اندازه سوء استفاده گرديد که در آينده قرار بود توسط همان دستان پليد سواستفاده گردد.

مسلما تا به امروز هم اين شواهد و مدارک بنيانی در دسترس دانشمندان و محققان ناشناخته قرار گرفته است. يکی از اين دانشمندان لارس شولس است که از بهترين کارشناسان آمريکا لاتين می باشد و کتاب موثر و معروفی در باره "امنيت ملی دولت های ايالات متحده آمريکا" و بنيان ها و اساس اين دولت ها نوشته است. دولت هائی که تنها مقصدشان ايجاد "سياستی است که اکثريت مردم" هم در تائيد آن نقش داشته باشند، می باشد. يعنی توجه به نظر هاميلتون در مورد "حيوانات قدرتمند"ی که ميتوانند خطرات جدی بر سر راه مقاصد اقتصادی، اجتماعی برگزيدگان به وجود آورند. در واقع در داخل آمريکا هم با تفاوت های بسيار کوچکی همين سياست پياده گرديد. امروز هم همان اهداف بدون هيچگونه تغييری عمل می نمايد. به طور مثال در کلمبيا که در شرايط کنونی ما، در پايمال نمودن حقوق بشر به نقطه اوج خود رسيده است، همزمان ارتشش با کمک ارتش آمريکا به خشونت می پردازد. مثلا از "مبارزه عليه مواد مخدر" در اين منطقه نام می بريم که موضوعی است قابل بررسي. گروه های دفاع از حقوق بشر و کليسا و سايرين متحدا هم نظر بودند که توانسته اند در پس موضوع قاچاق مواد مخدر، رابطه ميان قاچاقچيان و زمينداران بزرگ و ارتش و گروه های کمکی غير نظامی را دريابند. ترور دولتی موفق شده است تمامی سازمان های مردمی از جمله تنها حزب مستقل سياسی اين کشور را متلاشی سازد. هزاران نفر از فعالان سياسی بقتل رسيدند که در ميان اين فعالان کانديداهای رياست جمهوری و شهردارهای محلی و منطقه ای قرار داشتند. درست در همين زمان دمکراسی با ثبات کلمبيا از همه طرف مورد تحسين قرار می گيرد. بنظر من زمانی بايد درک اين انسانها از دمکراسی جائی به تحرير درآيد تا بتوان فهميد منظور از اين "دمکراسي" چيست. بخصوص آموزنده است اگر ما به اين امر توجه کنيم که زمانی که گوآتمالا برای اولين بار دمکراسی را آزمايش نمود، مردم چگونه در اين باره حساسيت نشان دادند. خوشبختانه بسياری از پرونده های سری در اين رابطه هم اکنون در دست رس می باشند و بدينوسيله ما خوب می دانيم چه نظراتی آنزمان در پشت سياست پنهان بود.

در سال 1952 از سوی سازمان سيا اعلام خطر شد که: "سياست دولت ملی راديکال گوآتمالا از سوی تمامی شهروندان کشور حال چه مثبت و چه منفی پشتيبانی گرديده است. دولت تا آن زمان تنها مردم روستاها را تجهيز می نمود و به اين وسيله کلی آراء مثبت از سوی سازمان های کارگری و سازمانهائی که برای رفرم ارضی تلاش می نمودند و در انقلاب 1944 و در رابطه با اقدامات انقلابی و ايجاد يک جنبش قوی ملی برای از بين بردن ديکتاتور نظامی در اين کشور و نجات از مناسبات استعماری اقتصادی مبارزه نموده بودند را بدست آورد. اين حرکت دولت از پشتيبانی تمامی سياسيون گوآتمالا برخوردار بود. طبق گزارش رسانه های خبری وزير امور خارجی آمريکا اعلام نموده بود که "برای رهبری دمکراتيک گوآتمالا يک سيستم سياسی باز بسيار باارزش می باشد و کمونيست ها هم می توانند در اين سيستم دامنه فعاليت خويش را گسترش دهند و برای خود از ميان اقشار مختلف مردمی هوادارانی کسب نمايند". نسخه آمريکا برای دوای اين نقاط ضعف دمکراسی بعدها کودتای نظامی 1954 و بعدترها هم استقرار رژيم های تروريستی در اين کشورها بود.

همچنين ميتوان واقعيت ها را از زاويه ديگری نگريست. مثلا پيمان "نفتا" که چندی پيش به اجرا در آمد و هر چيزی است جز يک " پيمان تجارت آزاد"، را بررسی می نمائيم. اين پيمان بيشتر بخاطر اين وضع گرديد که رقيب های تجاری آسيائی و اروپائی آمريکا را از صحنه خارج نمايد. اين پيمان بيشتر به اين قاعده کمک می کند که: صادرات آمريکا به مکزيک، تنها 50 درصدش به بازار مکزيک برسد و 50 درصد ديگرش در مرزهای اين کشور از طريق شرکت هائی که از کار کارگران ارزان نفع می برند دوباره تکميل شده و تحت کنترل همان شرکت ها باز به آمريکا وارد گردد . آينده طلائی که نفتا برای همه در نظر دارد نمی تواند به واقعيت بپيوندد زيرا همان طور که برخی از اعضای احزاب در اين فاصله اقرار نموده اند "نقطه ضعف نفتا در خواست های تجاری اش نهفته نيست بلکه بيشتر در رابطه با رفرم های اقتصادی مکزيک قرار دارد. مکزيک می بايست "بطوری جدانشدنی به رفرم ها وابسته باشد". رفرم هائی که در اين کشور معجزات اقتصادی خواهد نمود. حتی اگر دامنه آن معجزات وسيع نباشد بايد به ثروتمندان در آنجا و سرمايه گذاران در اينجا کمک نمايد.
بسياری اميد دارند که اين رابطه جدانشدنی حفاظی باشد در مقابل خطری که در سال 1990 در واشنگتن از طريق يک گروه کاری بنام "استراتژی آمريکای لاتين" اعلام شد، يعنی خطر ايجاد دمکراسی که توسط دولت مکزيک به جريان می افتد و به لحاظ دلايل اقتصادی و ملی می تواند باعث رشد نيروی اجتماعی در مقابل آمريکا شود و مناسبات اختصاصی بين دو کشور را خدشه دار نمايد.

در واقع زمانی که سياست بسياری از درها را بسته است، دمکراسی هم آنچنان خطری نخواهد داشت. در همين رابطه هم هدف نئوليبرال ها اين است که تا آنجائی که امکان دارد نقش دولت ها کم رنگ و گمرنگ تر گردد.

هر کسی که برای کودکان اين کره خاکی احساس مسئوليت می نمايد برايش سخت و تعجب آور نيست اگر بشنود: "خواست پياده نمودن دمکراسی از سوی واشنگتن تنها سخنوری بيهوده ايست که در حد همان سخنوری هم باقی خواهد ماند". من می خواهم در اينجا از يک تجزيه و تحليل بسيار جالب از نظريه ريگان از دمکراسی مثال بياورم. نويسنده اين نظريه يعنی توماس کاروترس در زمان ريگان در وزارت خارجه کار کرده است. او در اين باره می نويسد ريگان با طرح اين برنامه خيلی صادقانه برخورد نموده است: ايالات متحده آمريکا تلاش داشت آن دمکراسی ای را پياده نمايد که "بنيان های اجتماعات غيردمکراتيک را در خود حفظ می کرد زيرا که در همين دمکراسی هم ميبايست از تغييرات اساسی توسط خود مردم جلوگيری نمود. او هم بمانند رئيس جمهور های قبل از خود و در ادامه سياست های آنان تلاش نمود با ابزار سياسی غيردمکراتيک جلوی رشد تغييرات راديکال را مسدود سازد. در واقع منظور از اين دمکراسی تنها برقرار نمودن يک شکل بيخطر از تغييرات دمکراتيک از بالا، قابل کنترل و مرزبندی شده ای است که ساختار قدرتی ايالات متحده با آن عجين است.
ادامه دارد



Drejai Wtar

Monday, July 19, 2004

جريان سلفي‌گري و پيشي‌گرفتن «پاسخ» از «پرس



جريان سلفي‌گري و پيشي‌گرفتن «پاسخ» از «پرسش»

جمال خسروي

به دنبال حادثه‌ي 11 سپتامبر و رواج افكار القاعده و جهاد اسلامي، در كردستان نيز پس لرزه‌هاي اين تفكر به صورت شكل‌گيري گروهي نوظهور خود را نشان داد. پس لرزه‌اي كه شعله‌ها و حرارت جدل‌هايش مسايل حل‌ناشدني و سرگيجه‌آوري را در عرصه‌ي عمومي زندگي به بار آورده‌است و با زنده‌كردن جنگ و جدل‌هاي گذشته، پرسش اصلي در باب «قلمرو دين و انتظار از آن» را دوباره در هاله‌اي از ابهام فرو برده و اذهاني را به مباحث فقهي و كلامي بي‌فرجامي چون «بدعت»، «استغاثه»، «جهاد»، «كفر و ايمان»، «حدود و حجاب زن»، «زيارت قبور» و ... مشغول داشته‌است.

با اتخاذ نگاهي جامعه‌شناختي به دين و دوري از بحث‌هاي مربوط به فلسفه‌ي دين، مي‌توان به روشن‌تر كردن اصل مسأله ـ قلمرو دين؟ـ كمك كرد. از اين رو نگاهي گذرا به ميراث نظري انديشمندان قرن نوزدهم و سرگذشت دين در جامعه‌ي انساني قرن بيستم ضروري مي‌نمايد.

قرن نوزدهم قرن جنگ و جدال علم و دين و توهمي خواندن دين بود. قرني كه در آن عقل‌گرايي «راسيوناليسم» و پوزيتويسم برداشت‌هاي مذهبي را توهم‌آميز، نابخردانه و بيهوده مي‌انگاشت و در جهان افسون‌زدوده‌ي مدرن وظيفه‌ي خود را در دفع و طرد نابخردي‌هاي ديني (باقيمانده‌ از گذشته) از جامعه‌ي معاصر و تسريع جايگزيني علم مي‌ديد.

طبق اين ديدگاه، آدمي در گذشته در باغي جادويي مي‌زيسته ولي در جوامع جديد به واسطه‌ي آن كه اكتشافات علمي هر روز بيشتر و بيشتر از جهان پر رمز و راز گذشته پرده‌برداري مي‌كند، مي‌توان از باورها و عقايد ديني بي‌نياز بود و به طرد آن‌ها پرداخت. اگوست كنت (1842) با تفكيك سه مرحله‌ي متفاوت (رباني، متافيزيك، پوزيتيو) در جريان تحول عقلي بشريت، بر اين باور بود كه «دين» نخستين مرحله‌ي انديشه‌ي بشري است، يعني مرحله‌اي كه در آن خدايان متعددي بر هستي حاكم بودند و قدرت تأثيرگذاري بر جهان و انسان‌ها را داشتند، مرحله‌اي كه در آن آدمي بر اين تصور بوده كه پديده‌هاي طبيعي داراي حيات و اراده و ذاتي از آن خود هستند. به عقيده‌ي وي، در مرحله‌ي دوم (متافيزيك)، در ذهن آدمي خدايان جاي خود را به مفاهيم مجرد و انتزاعي مي‌دهند و بالاخره در مرحله‌ي سوم (پوزيتيو) كه به نظر وي از اوايل قرن 19 شروع شده‌است‌ـ آدمي با طرح سئوال از «چگونگي» و وداع با «چرايي» در پي تبيين واقعيت برحسب قوانين علمي و علي برآمده‌است و انديشه‌ي علمي را بر صدر فعاليت‌هاي خود مي‌نهد.

اسپنسر (1886) نيز دين را محصول ترس از مردگان مي‌داند و بر اين باور است كه انسان ابتدايي كه در خواب مردگان را مي‌ديده‌است چنين تصور مي‌كرده كه روح يا جان پس از مرگ زنده مي‌ماند، از اين رو دين به صورت پرستش ارواح مردگان و اسطوره‌اي شدن آن‌ها تحول يافته‌است به نحوي كه نخستين مناسك مذهبي در زمان مرگ كه روح به جهان نياكان گذر مي‌يابد انجام گرفته‌است.

توهمي خواندن دين در انديشه‌ي فريزر (1890) كه او نيز سه مرحله‌ي عمده در تحول ذهني بشر را تشخيص مي‌دهد (جادويي، مذهبي، علمي) به اوج مي‌رسد و اعلام مي‌دارد كه با كشف ماهيت پيش از پيش واقعي جهان مادي، دين افول خواهدكرد و جايش را به دانش موثق و معتبر علمي خواهدداد. انسان در گذشته مي‌خواسته كه بر طبيعت تسلط يابد اما چون راه درست آن را كه همان علم و تكنولوژي است‌ـ نمي‌دانسته‌است به جادو و دين پناه مي‌آورده‌است تا مثلاً با رقص باران يا دلجويي از مردگان بارش باران را موجب شود!

در كنار اين سه نظريه‌پرداز كه ريشه‌ي دين را در خرد بشري و گرايش وي به جستجوي شناخت جهان مي‌ديدند، كساني چون مالينوفسكي و فرويد ريشه‌ي دين را در جنبه‌ي عاطفي ماهيت بشري رديابي مي‌كردند. مالينوفسكي ريشه‌ي دين را در اضطرابات، پيشامدها و ابهامات موجود در زندگي روزانه مي‌جويد و براي دين خصلتي تخليه‌كننده قايل مي‌شود و معتقد است كه چون دين شامل اعتقاد به مشيت الهي و جاودانگي است، ظرفيت واقعي انسان‌ها را به هنگام مشكلات بالا مي‌برد از اين رو است كه مناسك مذهبي هميشه به هنگام بروز بحران‌هاي عمده و تنش‌هاي اضطراب‌زايي چون تولد، مرگ و زناشويي به وجود آمده‌اند.

با طرح انديشه‌هاي ماركس، انتقاد از دين جاي خود را به انتقاد از جامعه‌اي مي‌دهد كه دين را ايجاد مي‌كند. زماني فوئر باخ گفته‌بود «دين، عامل از خودبيگانگي انسان است زيرا صفات و ويژگي‌هاي خدايان در واقع چيزي جز صفات انساني نيست كه به صورتي فرافكنده در قلمروي خيالي و دور از دسترس انسان‌ها درآمده ...». ماركس از اين گفته‌ي باخ به نقد جامعه‌اي مي‌پردازد كه در آن دين و ايدئولوژي و فرهنگ محصول جهاني واژگونه است، جهاني كه در آن دين با تحمل‌پذير ساختن رنج‌ها از ارائه‌ي راه‌حل‌هاي واقعي جلوگيري مي‌كند و به ابقاي شرايط ايجاد كننده‌ي رنج كمك نموده و تسليم را تقويت مي‌كند. گويي مسكني است موقتي يا همان «آه ستمديدگان».

همه‌ي اين ديدگاه‌ها، يك قدر مشترك دارند و آن اين است كه «دين، توهمي بيش نيست». در اوايل قرن 20 در انديشه‌هاي دوركيم (1912) اين نگاه به دين جاي خود را به نگاه جديدي مي‌دهد كه به جاي توهمي خواندن دين، آن را ناشي از قدرت خداسازي جامعه مي‌بيند.

دوركيم در معارضه‌ با آن ديدگاه‌ها كه دين را امري موهوم و ساختگي مي‌دانند مي‌پرسد «اگر دين يك خطاي ذهن يا توهم محض بوده چرا اين همه دوام آورده‌است؟» دين و دينداري در نظر وي از جامعه سرچشمه مي‌گيرد و اساساً پديده‌اي اجتماعي است و در واقع هر ديني با هر صورتي «حقيقت دارد» زيرا پرستش دين همان پرستش جامعه است. به عبارتي دين شيرازه‌ي اجتماع است و حافظ نظم اجتماعي و نشانه‌ي اقتدار اخلاقي جامعه بر افراد. دوركيم ميان گردهمايي مسيحيان در روز تولد مسيح و اجتماع كليميان در روز اعلام ده فرمان موسي هيچ تفاوتي نمي‌بيند زيرا كاركرد همه‌ي آن‌ها يكي است و آن جامعه است كه از طريق دين از اعضاي خود مي‌خواهد كه آن را پاس دارند.

پس وقتي دين يا خدا همان جامعه است به طور طبيعي طبق ديدگاه وي، علم توانايي از بين بردن دين را نخواهدداشت. به عبارتي جدال علم با دين جدالي بي‌ثمر خواهدبود.

به اين ترتيب رويكرد پوزيتويستي قرن 19 به دين در طي قرن 20 آرام آرام جايش را به رويكردي داد كه قاطعيتي كمتر دارد و در برابر حقيقت گفته‌ها و داعيه‌هاي مذهبي انكار كمتري از خود نشان مي‌دهد و غالباً موضعي «لاادري گويانه» (Agnostic) را اتخاذ كرده‌است، يعني مسأله‌ي حقانيت داعيه‌هاي مذهبي را كنار گذاشته و در باب صدق يا كذب باورهاي مذهبي به دواري نمي‌نشيند و با ترك «توهمي خواندن» دين و با نهادن آن در حوزه‌ي خصوصي، از تركيب حوزه‌ي خصوصي و عمومي مي‌پرهيزد.

به گفته‌ي برگر (1973) ما ناگزيريم كه نظم معني‌داري را بر واقعيت تحميل كنيم. روان‌ انسان بر اثر عدم شناخت دچار ناآرامي و ناآسودگي است و اديان برآنند تا به مسائل وجود ما پاسخ گويند، مسايلي كه به ادارك هويت، ارزش و هدف ارتباط دارند. گويي دين هميشه چون مهماني ناخوانده پشت در خانه‌ي انسان در كمين است تا پاسخ سئوالات هميشگي و بنيادين آدمي را بدهد و آدمي را از درد وحشتناك بي‌هدفي و بيهودگي زندگي تسكين بخشد. سئوالاتي در باب «گريزناپذيري مرگ»، «جاودانگي يا نيستي» و ...

اما در جامعه‌ي نوين، دين ماهيتي خصوصي يافته‌است و پيوند دادن نظام‌هاي اعتقادي كه به زندگي شخصي معنا مي‌بخشند با نهادهاي زندگي عمومي، ديگر ضرورتي ندارد زيرا هر فرهنگ و جامعه‌اي، پاسخي خاص خود را به مسايل مربوط به معنا مي‌دهد به نحوي كه حتي در داخل جامعه‌ها و فرهنگ‌ها نيز ممكن است تفاسير گوناگوني از سنت مذهبي مسلط وجود داشته‌باشد و هر يك پاسخ‌هاي يكسره متفاوتي به پرسش‌هاي مربوط به معنا بدهند.

از اين رو در سنت كانتي، اعتقاد به جدايي حوزه‌ي عمومي از حوزه ي خصوصي، اساس روشنگري و دموكراسي است زيرا نمي‌توان به شيوه‌اي عقلاني درباره‌ي موضوعاتي چون ايمان و معناي زندگي و تعالي بشري سخن راند و به اجماع رسيد، پس سودمندتر آن است كه افراد آزادانه‌ در عرصه‌ي خصوصي راه خود را انتخاب كنند و مباحث مربوط به آن را به عرصه‌ي عمومي تسري ندهند. در عرصه‌ي عمومي همه به عنوان شهرونداني آزاد و برابر مي‌توانند در باب مسايل مهم جامعه گفتگو كنند اما در عرصه‌ي خصوصي كه وفاق جمعي ممكن نيست هر شهروندي مي‌تواند راه دينداري، عرفان، هنر يا ... را اختيار كند.

اما ايده‌ي سلفي‌گري و جريان نوظهور آن از اين رو با منطق دموكراتيك سازگار نيست كه مي‌خواهد مسايل ديني، اخلاقي و عاطفي را به حوزه‌ي عمومي بكشاند. سلفيت در تلاش جهت تسري و تركيب اين دو حوزه، فضاي جامعه را به جنگ و جدال بي‌پايان و زنده كردن جنگ‌هاي تاريخي بر سر كفر و ايمان و ... بدل مي‌كند كه البته در بهترين حالت، هر جريان ديني بر برتري عقايد خود اصرار خواهدورزيد و در بدترين حالت براي نفي يكديگر گام در راه خصومت و جدال و ترور شخصيت خواهندنهاد.

ريشه‌ي اين تلاش‌هاي عقيم به اين واقعيت تاريخي بر مي‌گردد كه تفاسير و برداشت‌هاي ديني و سلايق شخصي و عاطفي را نمي‌توان در عرصه‌ي عمومي به بحث گذاشت و به توافق رسيد. مگر نه اين است كه مباحث و جدال بر سر «جهاد» و «كفر» و «اختيار» و ... پس از گذشت صدها سال همچنان تازه است، آنچنان تازه كه گويي ابن تيميه و محمدبن عبدالوهاب و ديگر علما همين ديروز بوده كه اين مسايل را مطرح كرده‌اند!

اين تفكر، هم آزادي اديان را و هم دموكراسي را فدا خواهدكرد و تخم خشونت را در سرزمين رنج ديده خواهدافشاند. جوامع داراي آزادي سياسي و فرهنگي، جوامعي بوده‌اند كه از سنت جدايي اين دو حوزه پيروي كرده‌اند و دموكراسي اجتماعي را عمق بخشيده‌اند.

همه‌ي روشنفكراني كه خواهان سعادتمندي و زندگي آزاد براي ملت كرد هستند مي‌بايست با جد و جهدي تمام بكوشند تا با رد دو گزينه‌ي «بنيادگرايي ديني» و «دين‌ستيزي» به تثبيت سنت حسنه‌ي جدايي دو حوزه‌ي خصوصي و عمومي از هم كمك كنند تا ديگر جوانان كرد فريب وعده‌هاي بهشتي و تأسيس مدينه‌ي فاضله را نخورند در آينده تراژدي‌هايي چون افغانستان و طالبان و شوروي سابق در لباس فريبنده‌ي «نجات بشريت» و «جهاد عليه كفر» در زمين سوخته‌ي كردستان تكرار نشوند تا هم آرمان پيامبران رحمت و هم آرمان گاندي صفتان تاريخ در هاله‌اي از ابهام فرو نرود.

اساساً بدون شناخت طوفان مدرنيته نمي‌توان مدعي دستيابي به ساحل نجات شد. طوفاني كه جهان و افراد و ارزش‌ها و همه چيز را در معرض دگرگوني عميقي نهاده‌است. تا زماني كه جامعه‌ي ما راه ديالوگ با مدرنيته را در پيش نگيرد همچنان بايد انتظار ظهور دن كيشوت‌هايي از اين قبيل را داشت؛ دن‌كيشوت‌هايي كه تازه از خانه بدر آمده‌اند اما ديگر نشاني از آن نظام معرفتي گذشته كه خير و شر را از هم جدا مي‌ساخت نمي‌بينند، از اين رو ديگر قادر به شناسايي و درك جهان نيستند و در ميان صدها مترسك شك و ترديد و هزاران پاره شدن حقيقت، ابهامي سخت ترسناك بر آنان غالب شده‌است. شايد در فضاي سراسر معماي كردستان، هياهوي اين دن‌كيشوت‌ها ـ‌كه چند قرن ديرتر به دنيا آمده‌اند‌ـ مملو از پاسخ‌هاي سريع و ساده‌اي است كه گويي از «پرسش» پيشي گرفته‌اند!

كارشناس ارشد جامعه‌شناسي

منابع:

1. Calhoune, craig (1997), ed. Habermas and the public sphere, MIT, p.44
2. Berger, p. (1973) The social reality of religion. Harmondworth: penguin
3. هميلتون، ملكم، «جامعه‌شناسي دين»، ترجمه‌ي محسن ثلاثي، نشر تبيان، چاپ اول 77



Drejai Wtar

Friday, July 16, 2004

كورت بوونه وه قوناغ به قوناغ




"كورت "تر بونه وه قۆناغ به قۆناغ
له م رۆژانه دا خه ڵكی كورد وه ك هه مو جاڕێك تا نزیك لوتكه ڕۆیی،به ڵام دیسان هه ر به ده ست ئه م كه سانه به ره و ره نج به خه ساری بردرا كه خۆی متمانه ی پێ به خشیبوو.
راسته وه ك دابوو نه ڕیتی هه موو ده سه ڵاتدارێكه به خه ستو خۆلی تێ ده كۆشن كه به دۆراندنی دانه نێن و بۆ پاراستنی ده سه ڵاتی خۆیان، خۆڵ بكه نه نێو چاویی خڵكه وه ،هه ر ئه و جۆره ی له ترسی كه و تنه مه ترسی ده سه ڵاته كه یان(واته كێ لای ئه مرییكاییه كان كێ خۆشه وییستر
ده بێت،هه ر وه ك لای سه دام یش زۆر جار وا بوو و ئه مڕیكاییه كانیش لێی بێ خه به ر نین)،وڵاته كه یان ده خه نه سه ر مێزی بده و بستێن،هه ڵبه ت تا ڕاده یه ك كه وركه ده سه ڵاتێكیان بۆ بێڵنه وه،واته هێڵی سووریان تێ نه په ڕێنن،ده نا په نا ده به نه وه بۆ كارتی "شه قامی كوردی" و داوای قاره مانی و پاڵه وانیان لێ ده كه ن، له كه سانێك كه لای ئه وان هه ر به چاوویی "ره عییت و ئوممه ت"سه ییر ده كڕێن.له "له نده ن"به هیچ و خۆڕایی له كاتێك دا كه له هه موو هێزه عه ڕه به كان گڕنگتر بوون له8% خۆیان خۆش بوون تا برا 'عه ڕه به سونیه كان" زییز نه بن،واته ده دانیان به تایفه گه ڕیدادا داناو شه رعییه تیان پێ به خشیی،هه ڵبه ت پێگه و ڕوانگه و هه ست و نه ست و كردار و ووتاری راسته قیینه شیان هه ر له سه رتایفه گه ڕییه،گه ر چی لیباسی مودێڕنی سیاسی له به ر كرابێت و هێندێك كادری زانا و دڵسۆز و "ده ست نه ڕۆیشتووش "ئه م راسته قیینه یه ناگۆڕێت.ئه ووه ش له بییر نه كه ین كه هییچ كات ئاماده نیین%0،00001 له یه كتر خۆش بن!!!
هه ر له12 سالی له مه و به ره وه نه یان كرد له تكه كاغزێك به ئامریكا مۆر كه ن بۆ دیاری كردنی سنورره كانی كوردستان یا سنووره كانی كوردستانیان له به غدا نه كرد به هێڵی سووربۆ ووت و وێژ،له كاتێكدا ئامریكا به راستی پێوییستی بێ ئه ملا و ئه م لای پێیان بوو،بۆ؟

هاو په یمانی خه یالی!

سه رۆكه كورده كان،هه ر به درێژایی مێژوو زۆر زوو به كه وچكه ئاوێك دا كه ونه مه لێ،به وشه یه ك ،به نامه یه ك،به ئاماژه و دیدار و پێكه نین....بێ هیچ چه شنه په یمان و نوسراوه یه ك، وه ك له هه موو جیهان باوه و بڕوای پێ ده كرێت .... فڕیو ده خۆن،شڵ ده بنه وه،ده ست راده گڕن،خۆ ده ده ن به ده سته وه،ئه رخه یان ده بن،ده گه ن به ئاوات...له لا یه كی كه شه وه هه ر خۆیان وك ره عیه ت و به كرێگیراویی ده وله تانی جۆرواجۆر (ته نانه ت داگیركه ران و دووژمنه ناسراوه كانیشیان)
دواترین و ترس هێنه ر تریشیان كش و مات بوونیان سه باره ت به گه ڵاڵه كردنی پێشنیاری ده وڵه تی نۆی عێراقه.ئامریكا هه مه جۆره مافه كانی خه ڵكی كوردپێ شێڵ ده كات، به تایبه ت كركوك،كه بۆ كوردوستان ،زۆر ‌حه یاتیه.
دوای داوای ره سمی هه ر دووك هاوپه یمان له بووش بۆ كردنه وه ی كۆنسوول له هه وڵێر،هاوپه یمانه خه یالییه كه یان مێشێ كیشی ڵێ میوان نه بوو.چاكتر وایه ،بۆ تێك نه چوونی هاوپه یمانییكه یان هیچ داواكارێكی ئه و تۆ نه هێنه گۆڕێ و هه ر په یتا په یتا ماچ و مووچ بكه ن و له بنه وه ش ،به بێ ئاگاداریان نووشته یان ڵی بكه ن،به ڵكم گرتی!!!!!




Drejai Wtar

ڕێژه‌ی میوانان